Αναμνήσεις ενός επαναστάτη, του Βικτόρ Σερζ

Βικτόρ Σερζ, Αναμνήσεις ενός επαναστάτη, μετάφραση Ρεββέκας Πεσσάχ, επιμέλεια Στέφανου Ροζάνη, εκδόσεις Scripta, σελίδες 815

Η αναμνηση και οι αναμνησεις του Βικτορ Σερζ (Άρθρο του Πέτρου-Ιωσήφ ΣΤΑΝΓΚΑΝΕΛΛΗ στις Αναγνώσεις της Κυριακάτικης Αυγής, 18.11.2007)



Victor Serge, Memoires d’un revolutionnaire 1901 – 1941, Seuil, Paris, 1951

«Στη φωτογραφία συναντά κανείς |κάτι| νέο και παράξενο. Σ’ εκείνη τη γοργόνα από το Νιού Χέηβεν, που κοιτάζει προς τα κάτω με μια ντροπή τόσο αμέριμνη και πλάνα, μένει υπόλοιπο |κάτι| το οποίο δεν χωρά στην ταξινόμησή του ως τεκμηρίου της τέχνης του φωτογράφου Χιλ, |κάτι| που δεν μπορεί κανείς να κάνει να σωπάσει, καθώς με απρέπεια απαιτεί να μάθει το όνομα εκείνης που έζησε εκεί, που είναι κι εδώ ακόμη ζωντανή και ουδέποτε πρόκειται να χωρέσει ολόκληρη μέσα στην ‘τέχνη'»^1^.

Δεν μπορούμε παρά να ξεκινήσουμε από το τέλος. Θέτοντας ένα ερώτημα που θα σύρει μαζί του άλλα δυο: σε ποιους αναγνώστες απευθύνεται σήμερα η αυτοβιογραφία ενός επαναστάτη συγγραφέα, νεκρού εδώ κι εξήντα χρόνια; Οι φιλότεχνοι, έχοντας διαβάσει κάποιο από τα μυθιστορήματά του, θα μπορούσαν, ίσως, να παρακινηθούν να μάθουν κάτι και για τη ζωή του, έχοντας κατά νου μια ψευδή σύγκριση ποιότητας ζωής και έργου. Οι ενδιαφερόμενοι για την πολυδαίδαλη, και στο σύνολό της πολυδιασπασμένη και ημιφωτισμένη ιστορία του εργατικού κινήματος, ίσως να προσεγγίσουν το γραπτό αυτό ως μια χρήσιμη πηγή άντλησης πληροφοριών, για πρόσωπα και καταστάσεις, αφαιρώντας έτσι κάθε αισθητική αξία, αρνούμενοι να εξετάσουν προβλήματα που, παραχωρώντας τα σε θεωρητικούς ή κριτικούς λογοτεχνίας εμμέσως αποδέχονται τον σημερινό πνευματικό καταμερισμό της εργασίας. Οι πολιτικά οργανωμένοι ίσως να ανατρέξουν κατευθείαν στα σπαράγματα περιγραφών των δυνάμει προγόνων τους, συλλέγοντας τεκμήρια και λείψανα αγιότητας. Κι όλοι θα λάθευαν σε κάτι.

Το πρώτο ερώτημα θα μπορούσε να διευκρινισθεί με τη συνδρομή ενός δεύτερου: έχουμε να κάνουμε, εν προκειμένω, με μια παραδοσιακή αυτοβιογραφία, δηλαδή γραμμένη με τον τρόπο ενός ρεαλιστικού μυθιστορήματος, που στηρίζεται, βέβαια, σε περιστατικά θεωρούμενα ή απλώς δοσμένα ως πραγματικά από τον συγγραφέα, ο οποίος είναι και ο πρωταγωνιστής του; Φαινομενικά, ναι. Η πρωτοπρόσωπη παρουσίαση της ζωής του Σερζ, από τη γέννησή του σε μια οικογένεια ρώσων επαναστατών στην εξορία, από το Βέλγιο των παιδικών, νεανικών κι αναρχικών του χρόνων, ως την ύστατη προσωπική, εσωτερική και εξωτερική εξορία του Μεξικού και της σύγκρουσής του με τον Τρότσκι -όλα οδηγούν σε μια τυπική, συνηθισμένη αναπαράσταση της ζωής ενός επαναστάτη του 20ού αιώνα, κατάλληλη ίσως για νοσταλγούς, ιστορικούς ή αναγνώστες που αποζητούν κάποιες στιγμές απόδρασης από την καθημερινότητα.

Όμως δεν πρόκειται για κάτι τέτοιο. Ένας άνθρωπος που παρατηρεί τη στέγη του δημαρχείου των Βρυξελλών κατασκευάζοντας μια ταξική σκοπιά και παραχωρεί σ’ αυτή την περιγραφή ισάξιο χώρο με εκείνη της κηδείας του μικρού του αδελφού, δεν μπορεί παρά να μην γράφει άλλη μια ατομοκεντρική αυτοβιογραφία.

Οι |Αναμνήσεις| του Σερζ αφηγούνται, με μια μοναδική συνθετική ικανότητα, τις επαναστάσεις του πρώτου μισού του εικοστού αιώνα, ως μια ιστορία συλλογική από τη σκοπιά του γράφοντος, την ιστορία ενός στρατευμένου λογοτέχνη ο οποίος διαθέτει τη |δύναμη| αλλά και την |ικανότητα| να γνωρίζει να αφηγείται. Ένας μεταξύ πολλών, όχι ξεχωριστός παρότι διαχωρισμένος, κριτική συνείδηση μιας ιστορικά τοποθετημένης τάξης, μέρος της και, συχνά, σε αντίθεση με τα μέρη της. Αυτός είναι ο επαναστάτης που γράφει -σημαντικότερος, ίσως, από τον συγγραφέα που αγωνίστηκε. Εδώ, βέβαια, δεν πρόκειται για σύμπτωση αλλά μάλλον για ταύτιση. Όπως ο ίδιος σημειώνει στο τελευταίο κεφάλαιο: «δεν με πολυενδιαφέρει να μιλώ για μένα. Μου είναι δύσκολο να αποσυνδέσω το πρόσωπο από τις κοινωνικές δομές, τις ιδέες και τις πράξεις στις οποίες συμμετέχει, οι οποίες ενδιαφέρουν περισσότερο απ’ αυτό και του προσδίδουν αξία. Δεν αισθάνομαι καθόλου ατομικιστής, μάλλον ‘προσωπικιστής’, με την έννοια ότι η ανθρώπινη προσωπικότητα θεωρώ πως έχει μια υψηλότατη αξία, ενσωματωμένη όμως στην κοινωνία και την ιστορία. Μόνο έτσι η εμπειρία κι η σκέψη κάθε ανθρώπου έχουν μια σημασία άξια να γίνει αντικείμενο ανάμνησης».

Παρόλο που αυτή η φράση θα μπορούσε να έχει διατυπωθεί από πολλούς στρατευμένους διαννοούμενους της εποχής, ο Σερζ δεν την διακηρύσσει μόνο αλλά και την πραγματοποιεί. Σε αντίθεση με πολλούς συναδέλφους και συναγωνιστές του, ο Σερζ δεν ασκείται σε μια κεκαλυμμένη ηθογραφία. Ούτε όμως προσχωρεί στα μεγάλα λογοτεχνικά ρεύματα της εποχής του, αυτός ο σύγχρονος του Σελίν, του Τζόυς, των σουρρεαλιστών. Δημιουργεί έργα πολυφωνικά, χωρωδιακά, όπου οι χαρακτήρες συνυπάρχουν ως μέρη ενός όλου, αδιαχώριστου και ακατανόητου αν διασπαστεί, ως εάν η επανάσταση να είχε ήδη δημιουργήσει τον «νέο άνθρωπο», τον μη χωρισμένο από την κοινωνία, ή, αντίθετα, ως ανθρώπους μιας προνεωτερικής, προαστικής και προατομικής κοινότητας. Εδώ η αντίφαση της ρωσικής κοινωνίας έχει εκτεθεί με λογοτεχνικούς όρους ως πρόβλημα: δεν έχει επιλυθεί ούτε αποκρυφθεί.

Όπως κάθε έργο που έχει δεσμεύσει την ιστορική στιγμή, όχι μόνο στο περιεχόμενο αλλά και στη μορφή, οι |Αναμνήσεις| του Βικτόρ Σερζ (αλλά αυτό ισχύει και για το σύνολο του έργου του), δεν μπορούν παρά να φαντάζουν, για τους κατοπινούς, είτε ως ανεπίκαιρα είτε ως μια παρακαταθήκη. Ένα έργο που δεν διαβάστηκε στην εποχή του όπως θα του άξιζε, εξαιτίας της πολιτικής θέσης του συγγραφέα, δεν θα μπορούσε να αναγνωσθεί σήμερα με τον τρόπο του τότε. Όχι μόνο ο «νέος άνθρωπος» δεν εμφανίστηκε, αλλά και το ίδιο το λογοτεχνικό περιβάλλον άλλαξε, τα πράγματα πήραν μια πορεία διαφορετική. Στη σημερινή, πολυδιασπασμένη κοινωνία ηχούν παράταιρα τα πολυφωνικά μυθιστορήματα και οι μη ατομοκεντρικές αυτοβιογραφίες: όσο κι αν διατυπώνονται κρίσεις περί του θανάτου του συγγραφέα, η αυθεντία του επιβιώνει. Από την άλλη μεριά, έργα όπως αυτό αναγιγνώσκονται, από ιστορικούς και στρατευμένους, ως μνημεία μιας παρελθούσης εποχής. Οι μεν τα συλλαμβάνουν, συνήθως, ως αντικείμενα προς ανάλυση. Οι δε, ως αποτυπώματα μιας ημιτελούς πορείας, της οποίας θεωρούνται συνεχιστές.

Το τρίτο ερώτημα, αυτό που θέτουμε στο τέλος παρότι βρίσκεται στην αρχή, είναι ίσως και το πιο κρίσιμο: σε ποιους αναγνώστες απευθύνεται ο ίδιος ο συγγραφέας ως επαναστάτης λογοτέχνης; Κατά τη γνώμη μας, σε αυτούς που θα θεωρήσουν το έργο του ως μια ανεπίκαιρη παρακαταθήκη. Σε αυτούς που, δίχως να λησμονήσουν το λεπτομερές νεκρολόγιο των επαναστατών και των επαναστάσεων του πρώτου μισού του εικοστού αιώνα, αναγνωρίζοντας στο έργο το στοιχείο της παρακαταθήκης, θα το αναγνωρίσουν ταυτόχρονα κι ως κάτι περασμένο. Η αδικία του παρελθόντος είναι ήδη πραγματωμένη και περίκλειστη. Οι δολοφονημένοι υπήρξαν αληθινά δολοφονημένοι. Δευτέρα παρουσία δεν υπάρχει, ούτε στην τέχνη ούτε στην ιστορία.

Να το αρνηθούν λοιπόν, τόσο ως μορφή όσο κι ως περιεχόμενο; Το πρώτο κεφάλαιο των |Αναμνήσεων| τιτλοφορείται: «Ένας κόσμος δίχως πιθανότητες διαφυγής». Στην εποχή των πολύτροπων «αποδράσεων» οι ιδανικοί αναγνώστες του Σερζ θα έτειναν μάλλον, ακόμα, να αναζητήσουν οδούς διαφυγής, επικαιροποιώντας, έτσι, τόσο τον συγγραφέα όσο και τον επαναστάτη. Παρόλο που τα χρόνια έχουν περάσει, ίσως δεν έχει επέλθει η στιγμή.
1. Walter Benjamin, «Μικρή ιστορία της φωτογραφίας». Παρατίθεται από την Ζίγκριντ Βάιγκελ στο δοκίμιό της «Η τέχνη και η αίσθηση των φωτογραφικών και κινηματογραφικών εικόνων: η λεπτομέρεια στη θεωρία του Μπένγιαμιν για τα οπτικά μέσα», που περιλαμβάνεται στο Σπυροπούλου Α.,| Βάλτερ Μπένγιαμιν. Εικόνες και μύθοι της νεωτερικότητας|, Αλεξάνδρεια, Αθήνα, 2007, σ. 216.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ:

O Στέφανος Ροζάνης, επιμελητής της ελληνικής έκδοσης των Αναμνήσεων ενός επαναστάτη, γράφει στις Αναγνώσεις της Κυριακάτικης Αυγής για το εγχείρημα του συγγραφέα του βιβλίου, Βικτόρ Σερζ

Ο μεταφραστής Νίκος Σαραντάκος για την κριτική της μετάφρασης της Ρεββέκας Πεσσάχ

Άρθρα για το έργο του Βικτόρ Σερζ στο παλιό αρχείο της Αυγής (εδώ)

Εκδότης: Scripta
Μετάφραση: Ρεβέκκα Πέσσαχ
Επιμέλεια: Στέφανος Ροζάνης
Σελίδες: 815
Advertisements

Περί theatrodromou
Το Θέατρο Δρόμου είναι ένας τρόπος να πεις όσα μπορούν να ειπωθούν με κείμενα, εικόνες και μουσικές.

One Response to Αναμνήσεις ενός επαναστάτη, του Βικτόρ Σερζ

  1. Σάββας Χριστοφίδης says:

    Πολύ σημαντικό βιβλίο βιβλίο.Ίσως από τα 2-3 που πρέπει να διαβάσει κανείς για την Οκτωβριανή επανάσταση. (κι ας έχει μόνο κάποια κεφάλαια αφιερωμένα σ’ αυτήν.)
    Παράκληση προς τους εκδότες!!!!Εάν βγεί 2η έκδοση,πρέπει οι σημειώσεις να βρήσκονται κάτω από την αντίστοιχη σελίδα και όχι στο τέλος του βιβλίου.Είναι κρίμα για ένα τόσο σημαντικό βιβλίο,να είναι τόσο δύσχρηστο! Με τα κομπιούτερς είναι πλέον τόσο εύκολο..

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: