Η παράγκα και το σαράι

Στην επιφυλλίδα της στην Καθημερινή της Κυριακής (18.7.2010), η Μαρία Κατσουνάκη εκφράζει την -εύλογη- δυσφορία της για την ενεργοποίηση των αντιτουρκικών «μας» αντανακλαστικών, με αφορμή την ανακοίνωση της UNESCO για την καταγωγή του Καραγκιόζη.

«Ε, ρε γλέντια…», που θα ’λεγε κι ο Καραγκιόζης. Και αμέσως θα συμπλήρωνε με τη βροντώδη, αργόσυρτη και ελαφρώς ένρινη φωνή του: «… θα φάμε… θα πιούμε και… νηστικοί θα κοιμηθούμε!». Εκτός και αν από τώρα και στο εξής αρχίσουμε να τον αντιμετωπίζουμε με καχυποψία και να βλέπουμε τις αντιδράσεις του με μισό μάτι. Η UNESCO, πρόσφατα, επικύρωσε απόφαση σύμφωνα με την οποία ο Καραγκιόζης θεωρείται Τούρκος υπήκοος. Στα δημοσιεύματα αναφέρεται ότι δεν υπήρξε καμία αντίδραση της Ελλάδος, παρά μόνο μία επιφύλαξη που διατυπώθηκε από εκπρόσωπο του υπουργείου Πολιτισμού πως «αποτελεί άυλη φιγούρα της πολιτιστικής κληρονομιάς της χώρας μας». Τα υπουργεία Εξωτερικών και Πολιτισμού μηχανεύονται τρόπους για να επισημοποιήσουν τις ενστάσεις τους.

Δεν χρειάζεται να έχει κανείς γνώσεις μελετητή για να διαπιστώσει ότι στο -αναμφισβήτητα- ασιατικής προέλευσης θέατρο σκιών, η ιστορία του Καραγκιόζη έχει ρίζες στην Αίγυπτο και στην Τουρκία. Η πρώτη παράσταση τοποθετείται στην Αίγυπτο το 1517, στη συνέχεια μεταφέρεται στην Κωνσταντινούπολη. Τον 16ο αιώνα εμφανίζει μεγάλη δημοτικότητα στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, καθώς αποτελεί τη μόνη θεατρική λύση. Η μουσουλμανική θρησκεία απαγόρευε το θέατρο με ηθοποιούς. Ο τουρκικός Καραγκιόζης, σύμφωνα με τις πηγές, ήταν βωμολόχος και εικάζεται ότι διέθετε ένα τεράστιο φαλλό τον οποίο οι Ελληνες αντικατέστησαν με μακρύ χέρι για λόγους ευπρέπειας. Για τον τρόπο που έφτασε στην Ελλάδα, τον 19ο αιώνα, οι αφηγήσεις ποικίλλουν. Ρωμιός πάντως χρίστηκε από τον θρυλικό καραγκιοζοπαίχτη Δημήτρη Σαρντούρη (Μίμαρο), ο οποίος έδωσε νέα μορφή και ζωή στο ελληνικό θέατρο σκιών.

Γιατί η τουρκική πλευρά αισθάνθηκε απειλούμενη και θέλησε να ζητήσει από την UNESCO να πιστοποιήσει την προέλευση, άπτεται πολιτικών ελιγμών ή πολιτικής αντιπαράθεσης. Το ερώτημα είναι γιατί η ελληνική πλευρά τοποθετήθηκε (με ετεροπροσδιορισμό) στους θιγόμενους και θεωρεί υποχρέωσή της να αντιδράσει. Τώρα, δηλαδή, που ο Καραγκιόζης δηλώνεται Τούρκος υπήκοος, υποτιμάται η πολιτιστική προσφορά του; Αποκόβεται από την ελληνική παράδοση και προσαρτάται στον τουρκικό καλλιτεχνικό εξοπλισμό;

Στην πολιτική σκακιέρα τα κίνητρα της κάθε κίνησης δεν είναι πάντα ευανάγνωστα, συχνά δεν αφορούν τις επίσημες ανακοινώσεις αλλά υποδαυλίζονται από άλλες αιτίες. Ο Καραγκιόζης και ο Χατζηαβάτης είναι ενδεχομένως «θύματα» κάποιας καραμπόλας πιέσεων και οχλήσεων, ενός ιδιότυπου «θεάτρου σκιών» το οποίο ελάχιστα ακουμπάει στις λαοπρόβλητες φιγούρες.

Η απόφαση της UNESCO πάντως ενεργοποίησε (τα διαρκώς σε ετοιμότητα) αντιτουρκικά ανακλαστικά. Τραγέλαφος δηλώσεων από διάφορες πολιτικές παρατάξεις, που θα έδιναν πλούσια τροφή στον Ευγένιο Σπαθάρη. Οι ήρωές του θα διέπρεπαν στη σάτιρα, με έτοιμο υλικό το οποίο θα χρειαζόταν ελάχιστη περαιτέρω επεξεργασία. Ο Σπαθάρης δεν είναι πια ανάμεσά μας, αλλά μήπως το περιστατικό αναδειχθεί σε αναντικατάστατη πρώτη ύλη για τους επιγόνους του; Ισως αναζωπυρωθεί έτσι το ενδιαφέρον για μια τέχνη που στην ψηφιακή εποχή μας αγωνίζεται να επιβιώσει…

Ο καμπούρης, εξαθλιωμένος και παμπόνηρος Ελληνας που διατηρεί ετοιμόρροπη παράγκα απέναντι στο πολυτελές σαράι είναι ιστορία πρόσφορη σε πολλαπλές αναγνώσεις. Ο «δικός μας» Καραγκιόζης έχει ενσωματώσει με μοναδική επάρκεια τα χαρακτηριστικά του λαού, της συμπεριφοράς, του τρόπου σκέψης και της καθημερινότητάς του, ώστε να αποτελεί οργανικό μέρος της ιστορίας μας, προφορικής και καταγεγραμμένης. Συμβολοποιήθηκε, αποδομήθηκε, εκτόνωσε, σαρκάζοντας εντάσεις και αδιέξοδα. Αγαπήθηκε, άντεξε (και αντέχει παρά τις απώλειες) ενάμιση αιώνα τώρα.

Ο Καραγκιόζης δεν έχει ανάγκη ούτε από υψηλή προστασία ούτε από επαναστατικά μανιφέστα. Η ίδια κοινωνία που τον ενέπνευσε, η ίδια τον προσπέρασε επιλέγοντας άλλες μορφές ψυχαγωγίας. Δεν υπάρχει τίποτα πιο θλιβερό από τις εικονικές μάχες για να σωθεί η τιμή του. Ο Καραγκιόζης ήταν χάρτινος, αλλά κάγχαζε με κάθε τι ψεύτικο και κατασκευασμένο.

Advertisements

Περί theatrodromou
Το Θέατρο Δρόμου είναι ένας τρόπος να πεις όσα μπορούν να ειπωθούν με κείμενα, εικόνες και μουσικές.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: