Το “βαθύ” κράτος, τα Σεπτεμβριανά και η δημοκρατία στη σημερινή Τουρκία

Σ’ένα προπέρσινο άρθρο της που αναδημοσίευσαν τα Ενθέματα της Κυριακάτικης Αυγής (5.10.2008), η Ντιλέκ Γκιουβέρν ανατρέχει στον βίαιο Σεπτέμβρη του 1955 και επιχειρεί συγκρίσεις με τα έργα και τις ημέρες του σύγχρονου τουρκικού παρακράτους.

Στο άρθρο αυτό, για τα γεγονότα της 6ης-7ης Σεπτεμβρίου 1955 στην Κωνσταντινούπολη προτιμώ να εστιαστώ στα αίτια και τους οργανωτές των γεγονότων, για τον επιπρόσθετο λόγο ότι οι δύο αυτές πτυχές μπορούν να συσχετιστούν με ανάλογα γεγονότα που λαμβάνουν χώρα, το τελευταίο διάστημα, στην Τουρκία.

Ξεκινάω από τις πηγές: το αρχείο του αντιναυάρχου Φαχρί Τσόκερ αποτελεί αναμφίβολα τη σημαντικότερη πηγή σχετικά με τους πρωταγωνιστές των γεγονότων του Σεπτεμβρίου του 1955. Ο ίδιος διετέλεσε δικαστής στο στημένο στρατοδικείο που φτιάχτηκε το φθινόπωρο του 1955, μετά τα γεγονότα. Τα έγγραφα και τις φωτογραφίες που συγκέντρωσε τότε τις δώρισε στο Αρχείο του Ιδρύματος Ιστορίας, με τον όρο να δημοσιοποιηθούν μετά τον θάνατό του. Τόσο το συγκεκριμένο αρχείο όσο και τα αρχεία των υπουργείων Εξωτερικών διαφόρων κρατών καταδεικνύουν ότι τα γεγονότα οργανώθηκαν από τον στρατό, τις υπηρεσίες εθνικής ασφάλειας και εν γένει το κράτος, καθώς και ότι υποστηρίχτηκαν από διάφορες οργανώσεις, όπως φοιτητικούς συλλόγους, σωματεία και τον σύλλογο «Η Κύπρος είναι Τουρκική». Ανάμεσα στους οργανωτές θα λέγαμε ότι συγκαταλέγονταν και το «βαθύ κράτος», αν ο όρος ήταν δόκιμος εκείνη την εποχή.

Προκειμένου να ανιχνεύσει κανείς τα αίτια των Σεπτεμβριανών, πρέπει να πάει πίσω στη διάλυση της πολυεθνικής Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και την προσπάθεια δημιουργίας ενός σύγχρονου έθνους-κράτους. Η ομοιογένεια αυτού του έθνους ήταν πάντοτε ένα στοίχημα, και οι μειονότητες θεωρήθηκαν απειλή. Η αντιμειονοτική πολιτική που ακολούθησε το τουρκικό κράτος εγγράφεται σε αυτό το πλαίσιο. Η πολιτική ελίτ της Τουρκίας δεν απαλλάχθηκε ποτέ από το λεγόμενο «σύνδρομο των Σεβρών» (όταν η Οθωμανική Αυτοκρατορία έχασε τις βαλκανικές της κτήσεις), το οποίο κατά τη διάρκεια της Τουρκικής Δημοκρατίας μετατράπηκε σε παράνοια με κύριο στόχο τους μη μουσουλμάνους.

Τα Σεπτεμβριανά εξακολουθούν και σήμερα να αποτελούν μια σημαντική στιγμή της τουρκικής ιστορίας, κυρίως αν σκεφτούμε ότι το «βαθύ» κράτος είναι και στις μέρες μας ενεργό, ενώ η δημοκρατία παραμένει προβληματική στην Τουρκία. Αρκεί, για να γίνει αυτό κατανοητό, να αναφέρουμε συνοπτικά κάποιες από τις τελευταίες εξελίξεις στην τουρκική πολιτική σκηνή.

Η παρακρατική Εργκενεκόν και το βαθύ κράτος σήμερα

Όπως είναι γνωστό, ένας θαρραλέος τούρκος εισαγγελέας ξεκίνησε τον δικαστικό αγώνα κατά της παρακρατικής οργάνωσης Εργκενεκόν, διατάσσοντας τη σύλληψη διαφόρων μελών της οργάνωσης. Στη συνέχεια, αποδείχτηκε ότι αυτή στην οργάνωση αυτή εμπλέκονταν διάφορα τμήματα του κράτους, και κυρίως του στρατού, των μέσων ενημέρωσης, της μαφίας και της υπηρεσίας πληροφοριών. Ένας από τους κύριους στόχους της Εργκενεκόν ήταν να εξασθενήσει το κυβερνών κόμμα Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (ΚΔΑ), προβάλλοντας, γι’ αυτό, την εικόνα ενός κόμματος που καταφέρεται κατά της κοσμικότητας και ενισχύει την θρησκεία.

Ας μην ξεχνάμε, ακόμα, ότι τα τελευταία χρόνια, κατά τη διάρκεια της διακυβέρνησης του ΚΔΑ, δέχτηκε επίθεση το Συμβούλιο του Κράτους, σημειώθηκε έκρηξη βόμβας στα γραφεία του δημοσιογραφικού οργάνου των κεμαλιστών, της Τζουμχουριέτ, στην πόλη Μαλάτια δολοφονήθηκαν αποτρόπαια ιεραπόστολοι με την κατηγορία ότι ασκούσαν προσηλυτισμό, στη δε Τραπεζούντα δολοφονήθηκε ένας μοναχός… Οι δράστες, σε όλες τις περιπτώσεις, δήλωσαν πως τα έπραξαν όλα αυτά στο όνομα της θρησκείας. Το γεγονός μάλιστα ότι μερικοί από αυτούς ήταν κάτω από 18 χρόνων (ώστε να τύχουν ευνοϊκότερης μεταχείρισης μειωμένης ποινής), δεν είναι τυχαίο.

Με τη δίκη της παρακρατικής οργάνωσης Εργκενεκόν μάθαμε, επίσης, ότι τα τρία τελευταία χρόνια αποφύγαμε τρία πραξικοπήματα. Και σήμερα γνωρίζουμε, ακόμη, ότι και η δολοφονία του αρμένιου δημοσιογράφου και αγωνιστή Χραντ Ντινκ μεθοδεύτηκε από την Εργκενεκόν, με στόχο την αποσταθεροποίηση του πολιτικού κλίματος.

Δημοκρατικό Κόμμα και ΚΔΑ, σήμερα: βίοι παράλληλοι

Ο παραλληλισμός της σημερινής κατάστασης με την αντίστοιχη της δεκαετίας του 1950 μπορεί να βασιστεί και στις παρόμοιες πολιτικές θέσεις του τότε Δημοκρατικού Κόμματος και του σημερινού ΚΔΑ. Ο βασικός λόγος που το Δημοκρατικό Κόμμα ετέθη εκτός νόμου με το πραξικόπημα του 1960 είναι ότι η κεμαλική στρατιωτική γραφειοκρατία δεν ήθελε, ούτε ηθικά ούτε υλικά, να διαχειρίζεται την εξουσία ένα κόμμα εκλεγμένο από τον λαό. Από την άλλη το ΔΚ κατηγορήθηκε για όλα τα κακώς κείμενα και πράξεις της περιόδου που κυβερνούσε, μεταξύ των οποίων και τα Σεπτεμβριανά, στην δίκη του Γιασιαντά. Όμως ο ίδιος ο στρατός, που κατηγορούσε το Δημοκρατικό Κόμμα, βρισκόταν σε μεγάλο βαθμό πίσω από τα γεγονότα αυτά.

Και σήμερα το ΚΔΑ βρίσκεται αντιμέτωπο με μια παρόμοια κατάσταση: το συγκεκριμένο κόμμα, που συγκέντρωσε το 46% των ψήφων, έχει βρεθεί ένα εμπόλεμο πεδίο, στο όνομα της εκκοσμίκευσης. Σίγουρα είναι πολλοί εκείνοι στο ΚΔΑ που είναι θρησκευόμενοι ή έχουν θρησκευτικές καταβολές, το σημαντικό όμως είναι ότι η «νέα μεσαία τάξη», που υποστηρίζει το συγκεκριμένο κόμμα, δεν το κάνει για θρησκευτικούς λόγους αλλά αποβλέπει κυρίως σε υλικές αξίες. Εξάλλου, σήμερα στην Ανατολία υπάρχει ένα σημαντικότατο κεφάλαιο.

Ας δούμε όμως και μερικές θετικές εξελίξεις. Τα δειλά βήματα εκδημοκρατισμού που σημειώθηκαν μετά το στρατιωτικό πραξικόπημα του 1980 και οι πολιτικές που ακολουθήθηκαν έναντι των Κούρδων δημιούργησαν ένα κλίμα συνειδητοποίησης της τουρκικής κοινωνίας, όσον αφορά την ύπαρξη διαφορετικών εθνικών ομάδων. Αυτή η συνειδητοποίηση αποτελεί αναμφίβολα μια θετική εξέλιξη.

Η πεντηκοστή επέτειος: βήματα προς τα μπρος

Στην επέτειο των 50 χρόνων από τα Σεπτεμβριανά, το 2005, φάνηκε ότι η τουρκική κοινωνία έχει κάνει βήματα στην αναμέτρησή της με τα συγκεκριμένα γεγονότα· και αυτό ήταν εντυπωσιακό. Θα ήθελα να σταθώ σε δύο σημεία.

Πρώτον, την έκθεση που διοργάνωσε το Ίδρυμα Ιστορίας στην γκαλερί «Απέναντι» στις 6 Σεπτεμβρίου 2005, με φωτογραφίες από το αρχείο του Φαχρί Τσόκερ. Από τις φωτογραφίες αυτές , καθώς και τα σχετικά έγγραφα που εκτέθηκαν, φαίνεται ξεκάθαρα ότι τα γεγονότα ήταν μια «τρικλοποδιά», με στόχο όλους τους μη μουσουλμάνους και ότι οργανώθηκαν από το κράτος και τις υπηρεσίες του, ενώ η αστυνομία υπήρξε παθητικός θεατής. Δυστυχώς, στα εγκαίνια της έκθεσης, που προκάλεσε το έντονο ενδιαφέρον των διεθνών μέσων ενημέρωσης, κάποιοι εθνικιστές (μέλη του Κόμματος Εθνικιστικής Δράσης και του Ιδρύματος Τουρκικής Εστίας), πραγματοποίησαν επίθεση, εισβάλλοντας στον χώρο. Κατά τη γνώμη μου, το γεγονός προβλήθηκε υπερβολικά από συγκεκριμένα μέσα ενημέρωσης, ιδίως στην Ελλάδα, δημιουργώντας την εντύπωση ότι η τουρκική κοινωνία ξεσηκώθηκε εναντίον της έκθεσης.

Ας δούμε όμως πώς αξιολόγησαν την έκθεση οι χιλιάδες Τούρκοι οι οποίοι την επισκέφτηκαν κατά τη διάρκεια των είκοσι ημερών που διήρκεσε, μέσα από όσα έγραψαν στο βιβλίο επισκεπτών:

Αρκετοί τόνισαν ότι η έκθεση προσέφερε τη δυνατότητα να κατανοήσουμε καλύτερα την ιστορία, αποφεύγοντας διαστρεβλώσεις και ψεύδη. Κάποιοι άλλοι ένιωσαν ντροπή, που την εξέφρασαν με τα παρακάτω λόγια: «Ντρέπομαι ως Κωνσταντινουπολίτης. Αν αυτοί που απεικονίζονται 50 χρόνια πριν σε αυτές τις φωτογραφίες να καταστρέφουν είναι Τούρκοι, εγώ δεν είμαι«. Κάποιοι άλλοι, πάλι, στάθηκαν στην σημασία της αναμέτρησης της τουρκικής κοινωνίας με την ιστορία: «Πρέπει να γνωρίζουμε πολύ καλά την ιστορία. Μόνον έτσι θα μπορέσουν οι άνθρωποι να επικοινωνήσουν μεταξύ τους χωρίς προκαταλήψεις. Το γεγονός ότι η έκθεση αυτή στήθηκε στην Τουρκία από Τούρκους είναι ένδειξη μιας απαραίτητης αυτοκριτικής«.

Αν και ο αριθμός των ανθρώπων που έσπευσαν για συμπαράσταση, μετά την επίθεση που σημειώθηκε, ήταν μεγάλος, ακόμα μεγαλύτερος ήταν ο αριθμός εκείνων που ζήτησαν εγγράφως συγγνώμη στο βιβλίο επισκεπτών.

Στην ίδια συγκυρία, των 50 χρόνων από τα Σεπτεμβριανά, εγγράφεται και το μεγάλο ενδιαφέρον για τη διατριβή μου σχετικά με τα γεγονότα (εκδόθηκε και στα ελληνικά με τον τίτλο Εθνικισμός, κοινωνικές μεταβολές και μειονότητες. Τα επεισόδια εναντίον των μη μουσουλμάνων της Τουρκίας, 6/7 Σεπτεμβρίου 1955, μετάφραση Σοφία Αυγερινού, Εστία, Αθήνα 2006).

Πέρα όμως από την έκθεση και την έκδοση του βιβλίου μου, η επέτειος έλαβε σημαντικές διαστάσεις στα μέσα ενημέρωσης, τις εφημερίδες, την τηλεόραση και το ραδιόφωνο, ενώ το ιδιωτικό Πανεπιστήμιο Μπιλγκί οργάνωσε σχετική ημερίδα. Φέτος, το κρατικό κανάλι της τουρκικής τηλεόρασης παρουσίασε αφιέρωμα στα γεγονότα -κάτι που οφείλεται βέβαια στην κυβέρνηση του ΚΔΑ-, ενώ η σκηνοθέτις Τόμρις Γκιριτλίογλου θα ολοκληρώσει σε έξι μήνες την ταινία της σχετικά με τα Σεπτεμβριανά. Και θεωρώ ότι η τέχνη, η λογοτεχνία, ο κινηματογράφος αποτελούν ένα πολύ σημαντικό μέσο για να αναμετρηθεί η κοινωνία με την αλήθεια. Και θέλω, τελειώνοντας, να σημειώσω ότι θεωρώ εξίσου σημαντικό το να μπορεί ο ακαδημαϊκός κόσμος, και στην Ελλάδα και την Τουρκία, να ασκεί κριτική στον δικό του εθνικισμό, κάτι που γίνεται ήδη από τους νέους επιστήμονες.

Advertisements

Περί theatrodromou
Το Θέατρο Δρόμου είναι ένας τρόπος να πεις όσα μπορούν να ειπωθούν με κείμενα, εικόνες και μουσικές.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: